SA GITNA NG AKING PAGLULUKSA, NAGSASAYA SILA: ANG 23 TAWAG NG AKING INA PARA HINGIN ANG PERA NG YUMAONG ASAWA KO
KABANATA 1: Ang Huling Paalam sa Ilalim ng Makulimlim na Langit
Ang putik ay kumakapit sa aking itim na sapatos, mabigat at malamig, ngunit hindi nito matutumbasan ang bigat na nakadagan sa aking dibdib.
Nakatingin lang ako sa ibaba. Unti-unting ibinababa ang kabaong ni David sa ilalim ng lupa. Bawat tunog ng kadena na nag-aayos sa kanyang huling hantungan ay tila isang matulis na patalim na humihiwa sa aking kaluluwa. Ang langit ay kulay abo, napuno ng maiitim na ulap na tila nakikisimpatiya sa pag-ulan ng aking mga luha. Ang hangin ay humihihip nang malamig, yumayakap sa akin sa paraang hindi na kailanman magagawa ng aking asawa.
Sa kabilang dulo ng hukay, naroon ang pari na bumibigkas ng mga huling panalangin. Sa likuran ko, nakatayo ang dalawang katrabaho ni David—sina Mark at Joel. Sila lang.
Pamilya? Wala.
Wala ni isa sa aking mga kadugo ang dumalo upang makiramay. Ako na lamang ang naiwan, nakatayo sa gitna ng sementeryo, pakiramdam ko ay isang taong biglaang inagawan ng rason para mabuhay. Si David ang aking angkla, ang aking tahanan, ang nag-iisang taong nagpakita sa akin kung ano ang ibig sabihin ng tunay at walang-kondisyong pagmamahal. At ngayon… isa na lamang siyang alaala na tinatabunan ng lupa.
Nang ihulog na ng sepulturero ang huling pala ng lupa, naramdaman ko ang pagguho ng aking mundo. Wala na siya. Ang lalaking nangakong sasamahan ako hanggang sa pagtanda, ay kinuha ng isang biglaang heart attack sa edad na tatlumpu’t limang taon.
“Clara,” mahinang tapik ni Mark sa balikat ko. “Kailangan na naming mauna. Kung may kailangan ka… tawagan mo lang kami. Mabuting tao si David.”
Tumango ako, walang boses na lumabas sa aking lalamunan. Ngumiti ako nang tipid, isang ngiting pilit na pumupunit sa aking labi.
Nang makaalis sila, naiwan akong mag-isa. Tinitigan ko ang kanyang lapida. David Emmanuel Reyes. Mahal na asawa at kaibigan. Hinaplos ko ang malamig na marmol, umaasang mararamdaman ko ang init ng kanyang balat, ngunit ang sumalubong sa akin ay ang malamig at malupit na katotohanan ng kamatayan.
Dahan-dahan, humakbang ako palayo. Bawat pag-angat ng aking paang puno ng putik ay isang matinding kalbaryo.
Ngunit bago pa man ako makalabas sa tarangkahan ng sementeryo, naramdaman ko ang walang-tigil na pag-vibrate ng cellphone sa loob ng aking itim na bag.
KABANATA 2: Ang Bente-Tres na Tawag
Kinuha ko ang aking telepono. Ang screen ay nagliliwanag sa ilalim ng makulimlim na kalangitan.
23 MISSED CALLS.
Lahat ay galing sa aking Ina. Si Mama.
Sa isang saglit, nagkaroon ako ng maliit na pag-asa. Baka kaya siya tumatawag nang ganito karami ay dahil nag-aalala siya. Baka humihingi siya ng tawad dahil hindi sila nakapunta sa libing. Baka gusto niyang itanong kung ayos lang ako, kung kaya ko pa bang huminga matapos ibaon sa lupa ang kaisa-isang taong nagmamahal sa akin.
Tumunog muli ang telepono. Sinagot ko ito.
“Hello, Ma…” garalgal, mahina, at pagod na pagod kong bati.
Ngunit ang mga unang salitang lumabas sa bibig niya ay hindi pakikiramay. Hindi pagmamahal. Ito ay mga salitang parang asidong ibinuhos sa aking nagdurugong puso.
“Nasaan ang perang ipinangako ng asawa mo para sa birthday ng kapatid mong si Mia? Kailangan ko ng pambayad sa venue at sa caterer ng party ngayon din!” sigaw ni Mama sa kabilang linya. Ang background niya ay maingay—may tugtugan, may nagtatawanan, may tunog ng mga basong nagkikiskisan. Nagpa-party sila.
Natigilan ako. Tumigil ang pag-ikot ng aking mundo.
Nakatayo ako sa putikan. Basang-basa ang laylayan ng aking itim na damit. Ang amoy ng sariwang lupa at bulaklak ng patay ay nanunuot pa sa aking ilong.
“Ma…” pabulong kong sabi, hindi makapaniwala. “Kararating lang ni David sa ilalim ng lupa. Kakalibing ko lang sa asawa ko.”
“Jusko, Clara!” iritableng sagot ng nanay ko. “Patay na ‘yon! Wala na tayong magagawa doon! Ang kapatid mo, buhay pa! Ngayon ang 18th birthday niya! Nakakahiya sa mga bisita natin, andito ang mga amiga ko, hinihingi na ng manager ang balance na 100,000 pesos! Sabi ni David bago siya mamatay, siya ang magbabayad nito! I-transfer mo na sa akin ngayon din!”
Natahimik ako. Isang nakakabinging katahimikan ang bumalot sa aking isipan.
Hindi ko maramdaman ang aking mga kamay. Ang sakit ng pagkawala ni David ay biglang hinaluan ng isang napakatinding pagkasuklam.
“Nag-aantay ako, Clara!” sigaw niya ulit. “Huwag mong sirain ang araw ng kapatid mo dahil lang diyan sa pag-iinarte mo! Ipadala mo na ang pera!”
Dahan-dahan kong ibinaba ang telepono mula sa aking tainga. Pinatay ko ang tawag.
Nakatingin ako sa kawalan. Sa loob ng maraming taon, naging pikit-mata ako sa pagiging makasarili ng pamilya ko. Ngunit ngayon, sa araw na nawala ang lahat sa akin, tuluyan nang napunit ang telang nagtatakip sa kanilang tunay na pagkatao. Sila ay mga linta. Mga halimaw na walang pakialam sa aking kalungkutan, basta’t nakukuha nila ang gusto nila.
Pinunasan ko ang mga luha sa aking mga mata. Ang paghihinagpis ay unti-unting napalitan ng isang patay na emosyon. Isang malamig, at nakakatakot na desisyon.
Sumakay ako sa aking kotse. Hindi ako uuwi sa bahay namin ni David para umiyak.
Pupunta ako sa party ng kapatid ko.
KABANATA 3: Ang Pundasyon ng Lason
Habang nagmamaneho ako patungo sa mamahaling hotel kung saan ginaganap ang party ni Mia, nag-flashback sa aking isipan ang lahat ng ginawa ni David para sa pamilyang ito.
Si David ay hindi galing sa mayamang pamilya, ngunit dahil sa kanyang sipag at talino bilang isang Software Engineer, umasenso siya. Nang magpakasal kami, tinanggap niya ang pamilya ko nang buong puso. Kahit pa palagi silang nanghihingi.
Kailangan ni Mama ng bagong ref? Si David ang bibili.
Kailangan ng tuition ni Mia? Si David ang magbabayad.
Gusto nilang magbakasyon sa Boracay? Si David ang mag-i-sponsor.
Palagi kong sinasabihan si David na tumanggi, ngunit palagi niyang hinahaplos ang buhok ko at sinasabing, “Okay lang, Clara. Pamilya mo sila. Gusto kong maging masaya ka, kaya aalagaan ko rin sila.”
Ngunit nang bumagsak si David at isinugod sa ospital dalawang linggo na ang nakararaan dahil sa inatake sa puso… nasaan sila?
Nasa resort sila. Nagpaparty.
Nang tumawag ako kay Mama habang umiiyak sa labas ng ICU, humihingi ng tulong at presensya, ang sagot lang niya ay: “Naku, anak, baka pagod lang ‘yan. Hayaan mo munang magpahinga. Saka sayang naman ‘yung binayaran naming entrance dito sa resort kung aalis kami agad. Balitaan mo na lang kami.”
Tatlong araw na nag-agaw-buhay si David. Walang dumalaw. Walang tumawag. Nang pumanaw siya, nag-text lang ang kapatid kong si Mia: “Condolence, Ate. Sayang naman, paano na yung pangako niyang debut ko next week?”
Ang kabutihan ni David ay sinuklian nila ng kawalang-hiyaan. At habang patuloy kong naaalala ang lahat ng ito, lalong humigpit ang hawak ko sa manibela.
KABANATA 4: Ang Paghaharap sa Gitna ng Kasiyahan
Pinarada ko ang kotse ko sa tapat ng Grand Imperial Hotel.
Bumaba ako. Suot ko pa rin ang aking itim na mourning dress. Ang aking mga sapatos ay nababalutan pa rin ng putik mula sa sementeryo. Ang aking buhok ay gulo-gulo dahil sa hangin at ulan. Ang aking mukha ay namumutla, walang makeup, at may mga marka pa ng pinatuyong luha.
Naglakad ako papasok ng hotel. Pinagtitinginan ako ng mga security guard at mga staff, ngunit walang naglakas-loob na pigilan ako dahil sa dilim ng aking aura.
Naririnig ko ang malakas na upbeat na musika galing sa Grand Ballroom.
Tinulak ko ang malalaking pinto na gawa sa kahoy.
Bumungad sa akin ang isang napakagarang senaryo. Puno ng kulay pink at ginto ang paligid. May malaking chandelier, mga nagtataasang bulaklak sa bawat mesa, at mayamang buffet. Sa gitna ng dance floor, sumasayaw ang kapatid kong si Mia suot ang isang mamahaling ballgown na kumikinang sa ilaw.
Nakatayo ako sa may pintuan. Isang itim na mantsa sa gitna ng kanilang makulay at perpektong selebrasyon.
Unti-unting nahinto ang ilang mga bisita sa pagsasayaw nang mapansin nila ako. Napatingin sila sa aking damit. Nagbulungan sila. Ang musika ay patuloy na tumutugtog, ngunit ang atensyon ay unti-unting lumipat sa akin.
Nakita ako ng aking ina.
Lumapit siya nang mabilis. Hindi para yakapin ako. Hindi para makiramay. Lumapit siya, hinawakan ang braso ko nang mahigpit, at pilit akong hinila palabas ng ballroom.
“Ano bang ginagawa mo rito, Clara?!” pabulong niyang bulyaw sa akin nang makalabas kami sa hallway. “Tingnan mo nga ‘yang itsura mo! Bakit ka nakaitim?! Bakit may putik ‘yang sapatos mo?! Sinisira mo ang vibe ng party ng kapatid mo!”
Tinitigan ko siya. Walang emosyon ang mga mata ko.
“Galing ako sa sementeryo, Ma,” malamig kong sagot. “Kakalibing ko lang sa asawa ko.”
“I know! At nag-condolence na ako sa’yo sa text kanina!” madiin niyang sagot, na parang ang pagpanaw ni David ay isang maliit na abala lamang sa araw niya. “Pero kailangan ko yung 100,000 pesos ngayon! Nasa labas na ang manager ng hotel! Nasaan na yung pera?!”
Biglang lumabas si Mia mula sa ballroom, kasunod ang ilang mga kaibigan niya.
“Ate!” mataray na bati ni Mia. “Bakit ka naman ganyan manamit sa 18th birthday ko? Tsaka nasaan na yung regalo niyo ni Kuya David? Sabi niya bibigyan niya ako ng bagong iPhone ngayon!”
Tiningnan ko ang sarili kong pamilya. Ang aking ina, na balot sa mamahaling alahas na galing sa pera ni David. Ang aking kapatid, na nakasuot ng designer gown na si David din ang nagbayad ng downpayment.
Isang mahina at mapait na tawa ang kumawala sa aking mga labi.
“Wala na,” sagot ko.
Kumunot ang noo ni Mama. “Anong wala na?!”
“Wala nang pera,” mas malakas kong sabi. “Ang 100,000 pesos na hinihingi mo? Ibinayad ko sa kabaong ni David. Ibinayad ko sa ospital noong nag-aagaw-buhay siya. Ibinayad ko sa lupang pinaglibingan sa kanya kanina.”
Namula ang mukha ng nanay ko sa galit.
“Ano?! Nababaliw ka na ba, Clara?! Nangako ang asawa mo sa kapatid mo! May pondo kayo sa bangko, alam ko ‘yon! Kumikita nang malaki si David! I-withdraw mo ‘yon at bayaran mo ang manager ngayon din kundi mapapahiya kami sa mga bisita!”
Huminga ako nang malalim. Umatras ako ng isang hakbang upang makita silang dalawa nang buo.
“Oo, may pondo kami sa bangko,” kalmado kong sagot, ngunit ang boses ko ay matalim na parang yelo. “At alam niyo ba kung kanino nakapangalan lahat ng ‘yon ngayon? Sa akin. Ako ang nag-iisang tagapagmana ni David.”
Nagliwanag ang mata ni Mama. “Edi mabuti! Kunin mo yung pera doon!”
“Hindi.”
Natigilan sila. “Anong hindi?!” sigaw ni Mia.
“Hindi,” ulit ko, mas mariin. “Ni isang sentimo, wala kayong makukuha. Simula ngayon, tapos na ang pagiging ATM ni David sa inyo. Tapos na ang pagiging alipin ko sa mga gusto niyo. Habang namamatay ang asawa ko, nagpaparty kayo. Habang inililibing ko siya, tinatawagan niyo ako ng bente-tres na beses para lang manghingi ng pera pang-party.”
Natahimik ang hallway. Ilang mga bisita na nakatayo sa may pinto ang nakarinig sa lahat ng sinabi ko.
“Wala kayong puso,” patuloy ko, ang mga luha ko ay tuluyan nang bumagsak, hindi dahil sa lungkot, kundi dahil sa matinding galit at paglaya. “Mga linta kayo. Ginamit niyo lang kami.”
Akmang sasampalin ako ni Mama, ngunit mabilis kong nahawakan ang pulso niya. Mahigpit. Namilog ang mga mata niya sa gulat dahil kailanman, hindi ako lumaban sa kanya.
“Subukan mo, Ma,” banta ko, ang boses ko ay mababa at nakakatakot. “Subukan mo. At ipagsisigawan ko sa lahat ng bisita niyo sa loob na wala kayong pambayad sa hotel na ito. Na isa kayong mga freeloader na pinabayaan ang mismong taong nagpapakain sa inyo.”
Binitawan ko ang kamay niya.
“Kausapin niyo yung manager ng hotel,” huling sabi ko. “Bayaran niyo ‘yan gamit ang sarili niyong pera. I-benta niyo ‘yang mga alahas at gown niyo kung kailangan. Dahil simula ngayon… wala na kayong anak. At wala na rin akong pamilya.”
KABANATA 5: Ang Pagputol ng Kadena
Tinalikuran ko sila. Naririnig ko ang pag-iyak ni Mia at ang mga mura ng nanay ko, pero hindi na ako lumingon. Bawat hakbang ko palayo sa hotel na iyon ay tila pagkahulog ng isang mabigat na kadena na matagal nang nakapulupot sa aking leeg.
Sumakay ako sa aking kotse.
Nang isara ko ang pinto, sumandal ako sa manibela at humagulgol. Umiyak ako nang napakalakas. Umiyak ako para sa asawa ko. Umiyak ako para sa mga panahong tinrato kaming basurahan ng sarili kong kadugo. Umiyak ako hanggang sa maubos ang lahat ng sakit sa dibdib ko.
Sa mga sumunod na araw, nakatanggap ako ng daan-daang texts at calls.
Nalaman kong ipinahiya sila ng hotel manager dahil hindi nila nabayaran ang 100,000 pesos na balanse. Pinigilan silang umalis, kinuha ang mga alahas ng nanay ko bilang collateral, at umuwi silang walang-wala.
Nagmamakaawa silang patawarin ko sila. Bigla silang “nakiramay” sa pagkamatay ni David. Biglang naging “mabait” si Mia.
Ngunit blocked na sila sa lahat ng social media ko. Pinalitan ko ang numero ko. At kinontak ko ang aking abogado upang siguraduhing kailanman ay hindi sila makakalapit sa assets na iniwan ni David para sa akin.
KABANATA 6: Isang Bagong Simula
Lumipas ang isang buwan.
Bumalik ako sa sementeryo. Ang langit ay hindi na makulimlim. Sikat na sikat ang araw, nagbibigay ng init sa malamig na marmol ng lapida ni David. Wala nang putik. Ang mga damo ay luntian, at ang mga bulaklak na itinanim ko ay nagsisimula nang mamukadkad.
Umupo ako sa damuhan, pinunasan ang pangalan ng asawa ko.
“Hello, Mahal,” malambing kong bati. “Sana nakikita mo ako ngayon. Sana… proud ka sa akin.”
Inilapag ko ang isang pumpon ng mga puting rosas.
“Wala na sila, David. Tayong dalawa na lang, gaya ng palagi nating gusto. Malaya na tayo.”
Naramdaman ko ang isang banayad na ihip ng hangin na dumampi sa aking pisngi. Para itong isang malambot na halik, isang pamilyar na yakap mula sa kabilang buhay.
Tumayo ako. Wala na ang bigat sa aking dibdib. Wala na ang takot. Ang Clara na hinayaan ang sariling apihin at gamitin ng pamilya ay naibaon na rin sa ilalim ng lupa, kasama ng nakaraan.
Ngayon, haharapin ko ang mundo dala ang pagmamahal na iniwan ni David—isang pagmamahal na naging sandata ko upang palayain ang aking sarili, at magsimula ng isang buhay na tahimik, totoo, at buo.
